Büyükada’daki Anadolu Kulübü’nün tarihçesi ve yapıları

İstanbul Adalar ilçesi Büyükada Nizam Mahallesi’nde bulunan Anadolu Kulübü, kökeni İngiliz Yat Kulübü’ne dayanan yapıları 1937’de icra yoluyla 100.000 lira bedelle satın alarak bünyesine kattı. Yerleşkede bugün 350 yataklı beş büyük bina ile açık-kapalı oyun ve yeme-içme alanları bulunuyor. Kompleks içinde 1979’da yanan ve onarılarak 1981’de yeniden hizmete açılan beyaz bina da yer alıyor. Yapının mimarı ve kesin inşa tarihi bilinmiyor.

Cumhuriyetin kuruluş yıllarında, Anadolu Kulübü 31.10.1926 tarihinde başkentte dönemin Bakanlar Kurulu tarafından, Atatürk’ün yönergesiyle kuruldu. Kuruluş döneminde Yönetim Kurulu Başkanlığı’nı Başbakan İsmet İnönü üstlendi. Yönetim Kurulu’nda Adalet Bakanı Mahmut Esat Bozkurt, Milli Savunma Bakanı Recep Peker, Denizcilik Bakanı İhsan Divetçiler, İçişleri Bakını Cemil Ubaydın, Maliye Bakanı Abdülhalik Renda, Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, Milli Eğitim Bakanı Mustafa Necati, Bayındırlık Bakanı Behiç Erkin, Ticaret Bakanı Rahmi Köken ve Sağlık Bakanı Refik Saydam yer aldı.

Cumhuriyet öncesinde ise Büyükada’nın önde gelen sosyal kurumu, özgün adı “The Brinhipo Yat Kulübü Compani Limited Şirketi” olan Yat Kulübü’ydü. Kulüp, kısa bir dönem “Büyükada Yat Kulübü Osmanlı Anonim Şirketi” adıyla faaliyet gösterdi. 1924 yılında adını “Büyükada Yat Kulübü Türk Anonim Şirketi” olarak değiştirdi ve ada yaşamında sosyal bir odak olmayı sürdürdü.

1937’ye gelindiğinde Büyükada Yat Kulübü, özellikle Emlak ve Eytam Bankası’na olan borcunu ödeyemeyecek duruma düştü ve mallarının icra yoluyla satılacağı duyuruldu. Bu süreçte Anadolu Kulübü, uzun yıllar yöneticilik yapmış 28 numaralı üyesi Hasan Saka’nın izni ve yardımıyla üyelerinin yazlık dinlenme ve eğlenme gereksinimini karşılamak amacıyla Büyükada Yat Kulübü’nün yapı ve tesislerini satın alma kararı aldı.

Alınan kararın ardından icraya başvuruldu ve Yat Kulübü’ne ait bütün yapılar ile tesisler ellişer bin liralık iki tapu düzenlenerek toplam 100.000 lira karşılığında Anadolu Kulübü’ne geçti. Böylece kökeni İngiliz Yat Kulübü’ne dayanan ada yerleşkesi, Anadolu Kulübü çatısı altında yeniden düzenlenerek üyelerin kullanımına sunuldu.

Yerleşkede bugün beş büyük bina bulunuyor: Bunlardan biri idare binası, biri oyun binası, ikisi ise tarihi eser niteliğinde köşk. Köşklerden biri yıkılan eski beyaz evin yerine inşa edilen büyük bina, diğeri ise 1979’daki yangının ardından onarılarak 1981 yılında hizmete açılan beyaz bina olarak öne çıkıyor. Beşinci yapı, sitenin en eski binası olan “sarı ev”; bu binanın giriş katı oyun salonu olarak kullanılıyor. Bunlara ek olarak açık ve kapalı oyun salonları ile açık ve kapalı lokantalar yer alıyor.

Anadolu Kulübü’nün Büyükada’daki varlığı, kurumsal amaç ve işlevini 1937 tarihli düzenleme ile pekiştirdi. 1937 Anadolu Kulübü Büyükada Şubesi Nizamnamesi’ne göre: "Ankara Anadolu Kulübü, Büyükada’da kendi üyeleri arasında sosyal ilişkilerin ve dinlenme ihtiyacının gereğinin sağlanmasına ve kolaylaşmasına hizmet etmek üzere Anadolu Kulübü’nün Büyükada Şubesi adı ile bir Kulüp kurulmuştur." Bu çerçeve, yerleşkenin dinlenme, sosyalleşme ve oyun alanlarıyla bütünleşik yapısını bugüne taşıyan temel ilke olarak benimsendi.

Bugün Nizam Mahallesi’ndeki yerleşke, kuruluşundan bu yana geçirdiği isim ve mülkiyet değişimlerine rağmen adadaki sosyal yaşamın hafızasında önemli bir yer tutmayı sürdürüyor. Anonim şirketten kulüp mülkiyetine uzanan süreç, 1937’deki icra satışı ve sonraki onarımlar sayesinde somut bir mekânsal bütünlüğe kavuştu; 350 yatak kapasitesi ve tarihi köşkleriyle Anadolu Kulübü, Büyükada’nın karakteristik yapılarından biri olarak varlığını koruyor.